Hand tools for mortise-and-tenon joinery – what you need and how to use it

stolarz wykonujący połączenie typu czop i gniazdo

W kolejnym artykule poświęconym narzędziom ręcznym przydatnym w stolarstwie prezentuję Wam instrukcję, jak wykonać połączenie typu czop i gniazdo wraz z wykazem niezbędnych narzędzi ręcznych. W jednym z wcześniejszych artykułów – Podstawowe narzędzia stolarskie – od czego zacząć? – Bensari Workshop –  przedstawiłem Wam propozycję podstawowego zestawu narzędzi „na start”. Czy da się nimi wykonać czopy i gniazda? Tak, ale można sobie nieco ułatwić zadanie wzbogacając swój zestaw o parę dodatkowych pozycji. Ale od początku.

Co to jest połączenie czopowo-gniazdowe?

Jest to jedno z podstawowych i najmocniejszych złącz stolarskich, właściwie zapomnianych już w produkcji przemysłowej. Szkoda, bo złącze oparte na czopie i gnieździe reprezentuje to, co w tradycyjnej stolarce jest najpiękniejsze – trwałość i ponadczasowość. Połączenie typu czop i gniazdo wykorzystacie w konstrukcjach ramowych, skrzyniowych i szkieletowych. W konstrukcjach opartych właśnie na złączach typu czop i gniazdo lub jaskółcze ogony właściwie całość obciążeń oddziałowujących na konstrukcję przenoszonych jest właśnie poprzez te złącza. Klej pełni głównie funkcję stabilizacyjną. We współczesnej stolarce, zdeterminowanej kosztem wytworzenia i jednoroczną gwarancją, połączenia stolarskie – i tym samym konstrukcje – oparte są niestety w coraz większym stopniu na kleju. To właśnie klej przenosi obciążenia działające na konstrukcję, co skutkuje pękaniem połączeń – znamy to z kiepskiej jakości mebli.

Budowa połączenia typu czop i gniazdo

Złącze typu czop i gniazdo składa się z dwóch elementów: czopa i gniazda. Czop to wypust, wyprofilowany tak, aby pasował do otworu w drugim łączonym elemencie zwanym gniazdem. Czopy mogą być własne i obce. Dziś skupimy się na czopie własnym, czyli wykonanym z tego samego elementu, który podlega łączeniu.

Jak wykonać połączenie typu czop i gniazdo?

  • krok 1 to wytrasowanie elementu zarówno czopa, jak i gniazda. Tu skorzystacie z kątownika kombinowanego i noża traserskiego, oraz znacznika stolarskiego czyli tych narzędzi, które omówiłem w poprzednim artykule. Jeżeli Waszym celem jest osadzenie listwy na czopie pod innym kątem niż 90 stopni to warto mieć kątownik nastawny.
    Zdjęcie 1. Narzędzia do trasowania
Zdjęcie 2. Trasowanie elementów – kątownik nastawny
Zdjęcie 3. Narzędzia do trasowania drewna – znacznik stolarski
  • krok 2 to wydłutowanie gniazda (otworu). Najlepiej dopasować grubość dłuta do oczekiwanej szerokości gniazda lub dostosować szerokość gniazda do posiadanego dłuta. W zależności od podejścia może się okazać, że mamy ich za mało. Ja zwykle ustalam grubość czopa i tym samym szerokość gniazda na 1/3 grubości cieńszego elementu, w którym wykonuję złącze typu czop i gniazdo. Gniazdo można wykonać dłutem płaskim lub specjalnie do tego przeznaczonym masywnym dłutem gniazdowym tzw. przysiekiem. Ja zwykle wykorzystuję do tego dłuta płaskie. Przy dłutowaniu gniazda uważajcie na kompresję włókien – dlaczego dłuto ucieka od linii, wyjaśniam w artykule Kompresja w pracy dłutem. Przy wykonywaniu gniazd warto mieć też dłuto cieńsze do oczyszczenia gniazda w trakcie jego dłutowania, znacznie skraca to czas pracy.
    Zdjęcie 4. Dłutowanie gniazda przy wykorzystaniu przystawki do utrzymywania równoległości ścianek
Zdjęcie 5. Dłuta do wykonywania gniazda. Z lewej dłuto do prac precyzyjnych, nie nadające się do czopowania, pośrodku dłuto płaskie, z prawej dłuto gniazdowe
  • krok 3  to wydłutowanie odsadzenia w czopie. Można to zrobić w całości dłutem, zacząć dłutem, aby móc bezpiecznie piłować lub – opcja dla odważnych – od razu wypiłować tuż przy linii.

Dłuta płaskie polecane przez mnie są wystarczające do wykonania takiej czynności. Nadmienić należy, że szersze dłuta skracają czas pracy i są bardziej precyzyjne przy wykonywaniu odsadzenia. Jeśli macie większy budżet na narzędzia to możecie kupić kolejną grzbietnicę do cięcia poprzecznego, używaną do odcinania odsadzenia. Jednak, tak jak pisałem, z powodzeniem zrobicie to też piłą do cięcia wzdłużnego.

  • krok 4 to wzdłużne wypiłowanie elementów odpadowych. Tutaj przyda się piła grzbietnica o wyższym brzeszczocie, taka jaką poleciłem wcześniej.
    Zdjęcie 6. Piłowanie czopa
  • krok 5 to wyrównanie czopa i dopasowanie do gniazda. Najprościej i najdokładniej wykonacie to wyżłabiakiem – to kolejna opcja zakupowa. Wyżłabiak pozwoli Wam też w przyszłości na wykonanie wielu dokładnych prac stolarskich. O tym, jak najlepiej wykorzystywać strug wyżłabiak, napiszę w innym poście. Podczas warsztatów stolarskich z połączeń typu czop i gniazdo uczestnicy wykonują deskę do krojenia i również mają możliwość nauczenia się pracy wyżłabiakiem. Można oczywiście wyrównać i dopasować czop dłutami oszczędzając pieniądze ale jest to z pewnością trudniejsze, choć bardziej satysfakcjonujące. Można też wykonać samemu wyżłabiak wykorzystując do tego posiadane dłuta.
    Zdjęcie 7. Wyżłabiak obok ukończonego złącza
  • krok 6 – wyrównanie odsadzenia dłutami płaskimi.
    Zdjęcie 8. Czyszczenie odsadzenia czopa dłutem płaskim 26 mm
Tabela 1. Przykładowy zestaw narzędzi do wykonania czopa i gniazda o grubości 8 mm

Jak widzicie wykonanie czopów i gniazd nie wymaga od nas specjalnie dużo narzędzi, choć na rynku dostępne są różne gadżety typu magnetyczne prowadniki do pił. Przy wykonywaniu gniazd korzystam też z przystawki, takiej jak na zdjęciu nr 4., w celu utrzymania równoległości ścianek gniazda z bokiem deski. Taką przystawkę robię sam. Przydatnym, choć oczywiście nie niezbędnym narzędziem, będzie kątnik. W przypadku defektu odsadzenia to właśnie takim kątnikiem wykonamy jego korektę.

Zdjęcie 9. Kątnik Veritas użyty do korekty odsadzenia
Zdjęcie 10. Wykonane i spasowane złącze czop i gniazdo

W zestawieniu założyłem wersję budżetową z zastrzeżeniem:

– kątownik Stanley’a należy skalibrować, zajmie to około 20 minut pracy,

– dłuta Narex wskazuję jako wersję najkorzystniejszą (stosunek jakość do ceny),

– grzbietnice Veritas o głębokości 10 cm to najdroższe z grzbietnic marki Veritas, choć nie najdroższe w ofercie grzbietnic. Wybrałem największą, bo wykonamy nią wiele różnorodnych projektów stolarskich,

– wyżłabiak metalowy marki Veritas to chyba najtańsza z opcji nowych metalowych wyżłabiaków. Można kupić też nieco tańsze drewniane np. marki Ulmia lub E.C.E.,

– zdecydowanie najtańszym sposobem jest kupowanie używanych narzędzi, jednak tu należy być ostrożnym, nie ma zwykle gwarancji.

Podsumowując, połączenia typu czop i gniazdo ze względu na trwałość i szerokie zastosowanie w stolarce są bardzo przydatne. Warto poświęcić czas na praktyczną naukę i doskonalenie techniki, by poprawnie je wykonywać. Kluczowa jest precyzja, dlatego warto zainwestować w dobry zestaw narzędzi trasujących. Dodatkową opcją będą narzędzia ręczne, które przyspieszą naszą pracę, szczególnie gdy mamy do wykonania dużo połączeń i zależy nam na jakości i czasie.

Tradycyjnie liczę na Wasze komentarze.

Pozdrawiam

Tom

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *